ایمیل : asghar4657@yahoo.com

وب سایت دفاع مقدس دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرضا

شهادت طلبی؛ تقویت کنندۀ بنیۀ دفاعی بازدارنده با تکیه بر الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت - اصغر سبزواری

کد : 41
بازدید 32675 بار

 

شهادت طلبی؛ تقویت کنندۀ بنیۀ دفاعی بازدارنده با تکیه بر الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت 

مقاله برگزیده در ششمین کنفرانس الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت (اردیبهشت 1396).

                                                                                                                                       اصغر سبزواری  asghar4657@yahoo.com

                                                                                                     (دانشجوی دکترای تخصصی سیاستگذاری عمومی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرضا)

  

چكيده  

 

جامعه ایرانی چهره ای ارزش مدار و قهرمان گرا را از خود برجای گذاشته است. مردم ایران با تمسک به مبانی و آرمان های بلند مذهب پرافتخار شیعه و بهره گیری از عوامل بنیادین و سامان دهنده هویت ایرانی، در پرتو شهادت و وحدت کلمه، انقلاب خود را به پیروزی رساند و از عرصۀ جنگ تحمیلی بیرون آمد و دوره طلایی دفاع مقدس را به یادگار نهاد. ایثار و شهادت همواره خط نشانی است که می تواند سرمنشاء حرکت های انقلابی، پیشرو و تحول آفرین قرار گیرد. مقاله در پی آن است که به نقش شهادت طلبی به عنوان تقویت کننده بنیۀ دفاعی بازدارنده در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت بپردازد. تاکنون فرهنگ عاشورا مبنای شهادت طلبی قرار می گرفت اما به فراخور نیاز جهان شمول الگوی پیشرفت، مبنا قرار دادن «لیله المبیت»، می تواند بجز مزایای فرهنگ عاشورایی، در عرصه های مختلف پیشرفت و تمدن سازی وارد شده و  به ایفای نقش بازدارندگی دفاعی بپردازد و در مواقع بحرانی راه گشای مسائل و مصائب نظام نیز باشد .

 

واژگان كليدي : شهادت طلبی، لیله المبیت، دفاع، بازدارندگی، الگوی پیشرفت.  

 

بیان مسئله: 

        معرفی «نهضت عاشورا» به عنوان سرفصل و مقتدای حرکت های انقلابی و شهادت طلب، مشمول برکات و فواید فراوانی است که پیروزی مردم ایران در انقلاب اسلامی و دفاع مقدس از جمله نمونه های آن است. اما عاشورایی عمل کردن مختص مواقع حساس، نادر و حیاتی و مقاطع کوتاه مدت میباشد. دغدغه این است که شاید این الگو در دراز مدت و در سطحی جهانی حایز همان اثرات نباشد و احتمالاً  به تحدید حدود آن منجر گردد. این خود مسئله ای است که نتواند براحتی  در قالب الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت به عنوان عاملی دفاعی و  بازدارنده و سرمشق مطرح گردد. پیشنهاد نویسنده، نیل به سمت معرفی واقعۀ تاریخی «لیله المبیت» به عنوان یک الگوی تام و کامل و یک تعریف جامع و مانع از شهادت طلبی به جای «فرهنگ عاشورایی» است.

        دغدغه نویسنده این است که  شهادت طلبی در شیعه نباید به معنای انتظار صحنه درگیری قوای اسلام و کفر (به مثابه روز عاشورا) معنا شود. بلکه هر فرد که خود را وابسته به نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران بلکه هر کس که خود را ایرانی مسلمان و در سیطرۀ الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت می بیند، باید در صلح و جنگ، آسایش و بحران، فقر و غنا، ضعف و توان، پیشرفت و عقب ماندگی، ابتدا و انتها،  و خلاصه در همه جا خود را فدایی آرمان های بلند نظام بداند، بماند و بنماید. این مهم به هم نمی رسد مگر زیر ساخت های سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، قانونی، آموزشی، اقتصادی و همچنین نظامی کشور دست به هم دهد تا یک جامعۀ حداکثری از جمعیت روز ایران را به سمت «فرهنگ شهادت طلبی» سوق دهد. فرهنگی که فقط عاملی بازدارنده است، یعنی چنان قوی و با اقتدار خود را نشان میدهد که همچون سلاح هسته ای، احتمال بهره گیری از آن بعید اما باور وجود و تحقق آن از نگاه دشمنان دور از انتظار نباشد. چیزی که امام امت (ره) آرزوی تحقق یک ارتش 20 میلیونی را با جمعیت 36 میلیونی سال 1359 آرزو می کرد، اما فرهنگ عاشورایی (همچون روز عاشورا) قادر به جذب حداکثری نشد و تنها توانست در طول 8 سال جنگ، جمعیتی کمتر از 2 میلیون(با احتساب دفعات تکراری افراد) آن هم تنها اقشار وابسته و علاقمند به نظام را به میدان بیاورد. این یکی از نقاط ضعف سیاست یا استراتژی بسیج مردمی ایران در جنگ تحمیلی بود و دغدغه ای جدی است که مبادا معرفی الگوی فرهنگ عاشورایی صرف در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، برای شهادت طلبی، چنین نقیصه ای را به جای بگذارد.

      مطلب دیگر اینکه؛ منع آرمانی، حقوقی، اخلاقی و شرعی (فتوای مقام معظم رهبری) دستیابی به سلاح هسته ای به عنوان یک اهرم  و استراتژی بازدارنده (علیرغم باقی ماندن فرصت تهدید بکارگیری آن توسط رغیب)، و نیز هجمه کشورهای منطقه ای و فرا منطقه ای همسو با آمریکا و اسرائیل به وارد آوردن اتهامات واهی به ایران مبنی بر حمایت از تروریسم، اقدامات ضد حقوق بشری و  تلاش در جهت دسترسی به بمب اتم و سلاح های کشتار جمعی، لزوم برخورداری از قدرتی فراگیر و بازدارنده را ضروری می سازد. از سویی دیگر، معضل بزرگ دیگری هم اکنون در قالب گروهک های تروریستی تکفیری خصوصاً داعش، اساس و بنیان شعائر آرمانی و مظاهر مذهبی شیعه را هدف قرار داده است. این گروهک با خط گیری از اندیشه سازان ضد اسلامی و ضد شیعی لیبرال دمکراسی غرب و تحت مدیریت سازمان های جاسوسی آنها و بصورت کاملاً حساب شده؛ با ظواهر دینی، شعار الله اکبر، پرچم سیاه منقش به لا اله الا الله و انجام عملیات های انتحاری (بزعم خود استشهادی)، کبوتر سبز ولایت شیعه و دو بال پرواز آن، یعنی شهادت و انتظار را هدف قرار داده اند. مقاله سعی دارد تنها در حد اشاره، بر این ادعا تأکید کند که کسب معارف و نشانه های  شهادت طلبی حضرت علی (ع) در لیله المبیت می تواند معیار مطلوب دیگری در کنار فرهنگ عاشورایی برای شهادت طلبی باشد تا ضمن معرفی چهرۀ مسالمت آمیز، خشونت گریز و متعالی شیعه، مفهوم شهادت طلبی را برای بقاء و نه فنا معرفی کند. در این صورت شهادت طلبی همچنین خواهد توانست در مقام یک عامل دفاعی بازدارنده در مقابل مجموعۀ تمامی تهدیدات و تحریم ها مقابله کند. اگر نبود روحیه شهادت طلبی در دانشمندان هسته ای کشور، موفقیت های فعلی، دستخوش تهدید، تطمیع، تزویر، فریب و شکار دشمنان قرار می گرفت. شهادت طلب مورد انتظار ما قرار نیست با پوششی مشخص، آمادۀ کشتن و یا کشته شدن گردد، بلکه آماده و حاضر است در تمامی صحنه ها و عرصه ها، تا سر حد فدا کردن جان، فداکاری نماید.

 

سوال اصلی مقاله : فرهنگ شهادت طلبی چگونه می تواند تقویت کننده بنیۀ دفاعی کشور گردد؟

سوال فرعی : لیله المبیت دارای چه نشانه های افزون بر فرهنگ عاشورایی و وفق با الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت میباشد؟

فرضیه سوال اصلی : فرهنگ شهادت طلبی به موجب مزایای مقوّم و وحدت بخش می تواند نقش مؤثری در تقویت بنیه دفاعی بازدارنده داشته باشد.

فرضیه سوال فرعی : لیله المبیت، شهادت طلبی را به عنوان یک شاخصه قوی و با دوام و مرتبط با مصالح فرد تا اجتماع و متصل با رهبری مطرح می کند و بجز ایفای نقش در مواقع بحرانی (چون جنگ تحمیلی) قادر است در عرصه های مختلف و متفاوت نظام اسلامی سودمند عمل کند.

     بنیان معرفت شناختی مقاله توحیدی و برگرفته از اصول فکری اسلامی– شیعی است و روش تحقیق نظری–کاربردی را برگزیده است. روش تحقیق در جمع آوری داده ها از طریق فیش برداری و گزینش مطالب از کتب و مقالات موجود و موافق با موضوع بوده و روش تحلیل، برهانی و نقلی می باشد.  

 

پیشینۀ تحقیق

کتبی که صرف موضوع «شهادت» به رشته تحریر درآمده است نسبتاً زیاد است. اما با موضوع «شهادت طلبی» تعداد کتب کمتری می توان یافت که عمدتاً مربوط به دهه 80  می باشد. اولین و بهترین کتاب با عنوان «جامعه شناسی شهادت طلبی و انگیزه های شهیدان» اثرمحمد حسین شاعری(1381) است. کتاب دیگر«مبانی فقهی عملیات استشهادی» نام کتابی است که  امیر ملامحمدعلی آنرا در (1385) به چاپ رسانده است. کتاب «عرفان سرخ ؛ تأثیر فرهنگ شهادت طلبی در حفظ ارزش های دینی» اثر علیرضا ذبیح (1387) می باشد. شاید این اولین کتابی است که به فرهنگ شهادت طلبی اشاره دارد و به سبک کاملاً پژوهشی است. محمد منصور نژاد مؤلف دو کتاب «آسیب شناسی یک مرگ (خودکشی) و تکریم مرگی دیگر (شهادت طلبی)» (1388) و «ایثار و شهادت» (1389) می باشد. مجموعه 30 جلدی «سیره شهدای دفاع مقدس» موسسه فرهنگی قدر ولایت نام کتاب دهم خود را با موضوع شهادت طلبی انتخاب کرده است که به جمع آوری خاطرات شهدای دفاع مقدس در خصوص شهادت طلبی می پردازد. جواد محدثی نیز کتابی دارد که با نام «جهاد و شهادت طلبی» توسط بنیاد پژوهش های اسلامی در (1391) به رشته تحریر در آورده است. کتاب «گفتمان شهادت» ( 1394) اثر مصطفی کریمی به بررسی مفهوم شهادت با رویکرد تحلیل گفتمان به سبک پژوهش دانشگاهی به این مقوله پرداخته است.

      مختار حسینی با نگارش مقاله «جنگ ایران و عراق: بررسی تأثیر جنگ بر استراتژی دفاعی – نظامی ایران» در راستای موضوع بحث گام برداشته و به زوایای گوناگونی در خصوص نقش بازدارندگی دفاع مقدس پرداخته است. پس از ایشان قدرت الله قربانی با مقاله «مبانی رفتار دفاعی ایران در جنگ هشت ساله» به این موضوع می پردازد و به نقش آموزه های ملی و دینی در جنگ و دفاع اشاره می کند. همایش ملی ایثار و شهادت و توسعه کشور به میزبانی دانشگاه رازی کرمانشاه در سال 1389 نیز چندین مقاله در این خصوص داشته که یک مقالۀ آن به موضوع ایثار و شهادت در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت اشاره دارد. هیچکدام از کتب مذکور به چگونگی طرح شهادت طلبی در قالب بازدارندگی نپرداخته اند.

 

بازدارندگی

     بطور کلی در بازدارندگی، به جای پیروی از مخاصمات، ممانعت از جنگ بصورت هدف اصلی قدرت های هسته ای در آمده است. بازدارندگی در ساده ترین شکل آن عبارت است از نوع ویژه ای از روابط اجتماعی و سیاسی که در آن، یک طرف سعی بر رفتار طرف دیگر در جهت مطلوب خود را دارد. بازدارندگی نوع مشخصی از اعمال نفوذ است که مستقیماً و آشکارا بر مبنای تهدید به مجازات و یا محروم کردن طرف مقابل از منابع خود میباشد. بازدارندگی عبارت است از کوشش (الف) برای نفوذ بر نیّات و در نهایت رفتار(ب) در جهتی خاص که به معنای عدم تحرک (ب) است. این کوشش برای اعمال نفوذ، یک پدیدۀ روانی به معنای واقعی کلمه است(بیلیس،1388: 90). به عبارت دیگر، این مجاهدت بصورت جلوگیری از منع فیزیکی از یک عمل نیست، بلکه کوششی است برای افزایش هزینۀ اقدام به آن عمل، یا کاهش مطلوبیت آن.

برای دستیابی به یک بازدارندگی موفق و دلخواه، باید سه شرط اساسی آن ملاحظه گردد :

1-    ارتباط : باید دشمن را دقیقاً از حدود اعمال ممنوعه و اتفاقاتی که در صورت عدول از آن خواهد افتاد، آگاه ساخت. (ارتباط کامل بدلیل اختلاف ادراک و یا نارسایی علائم و ابزار مشکل است)

2-    توانایی : کشور باید از قابلیت فیزیکی برای تحمیل خساراتی غیر قابل قبول بر دشمن در مقایسه با هر نوع دستاوردی که مورد نظر اوست، برخوردار باشد. این امر به احتمال وجود حداقل عقلانیت در کشور مقابل نیز نیاز دارد.

3-    اعتبار : باید بر انتظارات طرف مقابل چنان نفوذ کرد که او به اینکه تهدید بازدارنده واقعاً به مرحله اجرا در خواهد آمد باور داشته باشد و بداند که در صورت تعدی، می باید مجازات تعیین شده را تحمل کند. قسمت اعظم هنر بازدارندگی در همین نکته نهفته است. زیرا انتخاب بین «تهدید کم باور به وارد آوردن خسارت زیاد» در مقابل «تهدید قابل باورتر به وارد آوردن ضایعات کمتر» معمایی است که هستۀ اصلی بسیاری از معضلات رویاروی دولتمردان در عرصۀ هسته ای است. (همان: 92-101)

 

       نکته ای که به مقتضای بحث اصلی مقاله باید مطرح شود تا بحث بازدارندگی از قالب صرفاً هسته ای خود بیرون آمده و در خور مبحث ما یعنی فرهنگ شهادت طلبی به عنوان عامل دفاعی بازدارنده نزدیک شود این است که ؛ اصول و عملکرد بازدارندگی نه ویژۀ روابط بین الملل است و نه مختص دوران بعد از جنگ جهانی دوم (جنگ سرد) . بازدارندگی نوعی از نحوۀ رفتار است که در بسیاری از جنبه های زندگی انسان ها و حیوانات مصداق دارد و بدین شکل دارای سابقۀ بسیار طولانی است. مفهوم بازدارندگی در سیاست داخلی هم به اندازۀ روابط بین الملل حائز اهمیت است و عملکرد بازدارندگی یکی از مبانی اصلی اجرای قوانین است و از ضروریات زندگی در جوامع متمدن به شمار می رود.

      از سویی دیگر اگر تهدید به استفاده از سلاح هسته ای به کشوری فاقد آن و کشوری که استراتژی دفاع شبه نظامی را اختیار کرده است نیز باشد، باید دانست، «جان بیلیس»، «کن بوث»، «جان گارنت» و «فیل ویلیامز» در کتاب «استراتژی معاصر» آورده اند:  «تهدیدات کشور بازدارنده که در سایر موارد بسیار معتبر خواهد بود، ممکن است در مقابل یک دولت دیوانه و یا حکومتی با فلسفه یا مرگ یا پیروزی بیفایده باشد.» (همان: 114)

     در سالهای اخیر بسیاری از نویسندگان معتقد شده اند که تا جایی که به تضادهای درون مرزی کشورها مربوط می شود، به نظر میرسد که پدیدۀ «جنگ انقلابی[2]» در حال گسترش است. «هانا آرنت» می گوید: «با ظهور جنگ سرد و بن بست هسته ای بین ابرقدرت ها و متحدان آنها، رفته رفته جنگ انقلابی جانشین جنگ بین المللی (که بدلیل تهدید به انهدام همه جانبه) متروک شده است، می شود.» (همان: 181).

 اگر مبنای اندیشۀ برخی از نظریه پردازان علوم سیاسی نظیر «کلاوزویتس[3]» (1780-1831) مبنی بر «هدف از جنگ کسب تسلط و نفوذ سیاسی است» را بپذیریم، به این نتیجه می رسیم که دیگر سلاح هسته ای نمی تواند کارایی چندانی برای سیاست و سیاستمداران باشد. زیرا سلاح هسته ای دارای یک تضاد و پارادوکس درونی است چون هدف های محدود را با وسایل نامحدود دنبال می کند. (والتز، 1363: 27)

خوب است بدانیم که اغلب اندیشمندان حوزۀ سیاسی، بازدارندگی را نه خط مشی بلکه یک استراتژی می دانند. استراتژی دفاعی به سه بخش تقسیم می شود:

1-    استراتژی دفاع نظامی : در این استراتژی تأکید بر مدرنیزه کردن نیروهای نظامی عادی و بر تکنولوژی نظامی پیشرفته برای جایگزین کردن نیروی انسانی می شود. این استراتژی مورد انتخاب کشورهایی است که برخوردار از یک اتحاد نظامی مهم با کشورهای قدرتمند صاحب تکنولوژی پیشرفته و یا کشورهایی که اندازه و ترکیب جمعیتی آنان برای سرمایه گذاری در بخش تولید داخلی نظامی را بدهد و قادر به تجهیز ارتش وسیع خود باشند.

2-    استراتژی دفاعی شبه نظامی : استراتژی دفاع ارضی یا دفاع قلمرویی است که مناسب کشورهای کوچک و متوسط که بیطرفی را به اتحاد با قدرت های بزرگ ترجیح می دهند. هدف اصلی ، مصون داشتن قلمرو خاص و مردمی از حملۀ خارجی است و به اتکاء به خود، به جای اتحاد می اندیشد. در این استراتژی تأکید بر سلاح های متعارف و منع کاربرد سلاح های انهدام جمعی است و به اقشار مردم جهت تشکیل ارتش شبه نظامی نیاز دارد و لازم است رابطۀ نزدیک بین مردم و دولت و ارتش و مردم وجود داشته باشد. همچنین کشور باید از ثبات و سامان سیاسی و اقتصادی داخلی و رفتار مسالمت آمیز خارجی برخوردار باشد. مزیت این استراتژی هزینه کِرد کمتر آن است. هرچه قابلیت بسیج مردمی حداکثری و سریع ممکن باشد، قابلیت این استراتژی زیادتر خواهد بود. (لطفیان، 1387: 103-104)

3-    استراتژی دفاع غیر نظامی : تأکید بر استراتژی اقتصادی و سیاسی بجای نظامی است و بدلیل ناتوانی آن در رفع تهدیدات امنیتی، کمتر کشوری از آن استفاده می کند.

        با تعاریف سه گانه فوق مشخص می شود که ایران خود را ملزم به انتخاب استراتژی نوع دوم (استراتژی دفاع شبه نظامی) نموده است. بدین منظور باید شرایط ملحوظ به آن، یعنی ایجاد رابطۀ نزدیک بین مردم، ارتش و دولت و ایجاد ثبات سیاسی و اقتصادی و قابلیت بسیج حداکثری را فراهم آورد. همچنین بدلیل محدود بودن منابع و زیاد بودن اهداف و ارزش ها، دشوارترین و مهمترین تصمیم گیری استراتژیک این است که کدامیک از اهداف و ارزش های ملی را باید همیشه در نظر داشت و کدامیک را نادیده گرفت که بقای جمهوری اسلامی، گسترش اسلام، دفاع از مرز و بوم، حفظ تمامیت ارضی کشور، حفظ جان و مال ملت، افزایش رفاه مادی و بالا بردن کیفیت زندگی همه اقشار اجتماعی فراهم شود. نظر نویسنده این است که فرهنگ شهادت طلبی در کنار الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت این قابلیت و استعداد را برای ایجاد، تقویت و تداوم شرایط مذکور دارد.

 

دلایل معرفی واقعه لیله المبیت به عنوان مبنا و نمونه تمام و کمال شهادت طلبی برای الگوی جهان شمول اسلامی ایرانی پیشرفت :

1)     حضرت علی (ع) ابُ الائمه است و مجموعه ای است از کمالات بلند انسانی که هر یک در وجود نازنین ائمه بعد از ایشان به منصۀ ظهور می رسد. حلم و بردباریشان در امام حسن (ع) شجاعت و غیرت در امام حسین (ع) زهد و عبادت در امام سجاد و .... ، به همین دلیل ما قیام حسینی و فرهنگ عاشورایی را زائیدۀ لیله المبیت می دانیم.

2)       شیعه باید روش و سبک زندگی تمامی امامان را سرمشق زندگی خود قرار دهد. سیرۀ همه امامان معصوم هر یک به مقتضای عصر و شرایطی که در آن زندگی می کرده اند مناسب و متناسب دوره های متفاوت هر عصر و زمانه است.

3)       عدم شناسایی کامل و جامع از اوضاع و شرایط روز و یا بکارگیری سیرۀ هر یک از ائمه در زمانۀ دیگر منجر به ناکام ماندن اهداف و نتایج، بروز تبعات و ضایعات فراوان و همچنین به هدر رفتن یک استراتژی سودمند و عدم امکان بهرۀ دوباره از آن حداقل در یک گذر زمانی نسبتاً طولانی خواهد شد.

4)     الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، جهان شمول است و باید ظرفیت بیشتری از افراد را خصوصاً در جهان اسلام در بر گیرد. الگو قرار دادن واقعه ای قبل از هجرت توسط یکی از صحابی و خلفای مورد وثوق علمای جهان اسلام به این مهم کمک می کند.

5)     ضمن برخورداری از مزایا و برکات لیله المبیت (که به آن اشاره می شود)از نتایج و دستاوردهای عظیم عاشورا نیز بهره می بریم (چونکه صد آید، نود هم پیش ماست).

6)      نمیتوان صرفاً شهادت طلبی را هدف قیام امام حسین دانست. « نه میتوانیم بگوئیم حضرت قیام کرد برای تشکیل حکومت و نه میتوانیم بگوئیم حضرت برای شهید شدن قیام کرد»(خامنه ای،1390: 172). چنین گمانه زنی هاست که برخی از مستشرقین، نهضت ایشان را با عناوین انتحار، عقده گشایی، حرکت کور سیاسی، شورش بی هدف و ... (احسانی، 1375: 285)، معرفی می کنند و هم اکنون نیز حرکت های مشابه شیعی را به اقدامات تروریستی و خشونت طلب متهم می نمایند.

7)     اربعین نقطۀ عزیمت شیعه از «پارادایم فنا» به «پارادایم بقاء» است. یعنی شیعه در یک جا باید همۀ دار و ندار خود را برای ماندن اندیشه  فنا کند (مکتب حسینی) و پس از آن باید در راه بقای این اندیشه و به تعبیر حضرت امام خمینی (ره)  «حفظ نظام» - که آنرا از اوجب واجبات می دانستند -  سر از پای نشناسد (مکتب جعفری).

8)     اهتمام معصومین خصوصاً پس از واقعۀ عاشورا به «تقیّه» نشان از بازتافتن از جهاد عملی و پرداختن به جهاد نظری است. بدین لحاظ تقیه را نه «سکون»، بلکه «سکوت» لقب داده اند و ائمه (ع) شیعۀ بدون تقیّه را از خود نمی دانستند.

9)     به نظر میرسد فرهنگ عاشورا گذشته از کارکرد غالب تسلی بخش برای جامعۀ ایرانی؛ همچون «انقلاب»، قابل و قادر به تکرار در دفعات مکرر نیست. همانگونه که انقلابیون می کوشند نهادی هم سنخ با نهضت بیابند تا قادر گردد آرمان ها و اهداف نهضت را در عرصه ای طولانی محافظت کند، الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت هم باید در پی الگویی مستمر، مؤثر و پویا باشد.

10)  شاید مهمترین و بارزترین ویژگی لیله المبیت، ارتباط ناگسستنی آن با ولایت و رهبری است. نبود این مشخصه در صحنۀ عاشورا باعث ایجاد شکاف در صفوف شیعه شد و جمعیتی از شیعیان کوفه را در مقابل امام زمان خویش قرار داد.

  11) از دیگر مزایای باز تعریف لیله المبیت، نقش کلیدی آن در الگوسازی و اسطوره پروری برای فرهنگ شهادت طلبی در قشر کودک و نوجوان کشور است. این داستان بدون نیاز به بیان فلسفه و حدیث و برهان، و فارغ از ایمان و عقیدۀ افراد (که لازمۀ فرهنگ عاشوراست)، می تواند در متون کودک و نوجوان قرار گیرد و فرهنگ شهادت طلبی را به آسانی در ذهن آنان بنشاند. 

 نویسنده معتقد است عناصر موجود در لیله المبیت چنین قابلیت و کششی را دارد.


لیله المبیت سر منشاء شهادت طلبی

        فرهنگ شهادت طلبی در شیعه، با «لیله المبیت» سر می گیرد. لیله المبیت شبی است که مولای موحدان و امیر مؤمنان علی (ع) با جان فشانی و عملی شهادت طلبانه، خود را سپر جان حضرت رسول (ص) قرار داد تا آن حضرت با رضایت و سلامت از میان انبوه دشمنانی که قصد جان ایشان را کرده بودند (آیه 30 سوره انفال)[4]، از مکه به مدینه حرکت کنند و بنای حکومت اسلامی را بگذارند. قرآن مجید ، عمل فوق العاده و تحسین بر انگیز حضرت امیر (ع) را مورد تمجید قرار داده است (آیه 207 سوره بقره)[5]. این واقعۀ ماندگار در طول تاریخ اسلام مورد ستایش علمای منصف اهل سنت[6] قرار گرفته و همواره مورد افتخار و مباهات شیعه و محل تأمّل و تفکر هر آزاد اندیشی است.

     نویسنده مدعی است که فرهنگ عاشورایی و نهضت حسینی خود یکی از برکات و اثرات حرکت حضرت علی (ع) در لیله المبیت است. اما نیل به فرهنگ لیله المبیت به این منظور پیشنهاد می شود که شیعه باید روش و سبک زندگی تمامی امامان را سرمشق زندگی خود قرار دهد. شاید یکی از دلایل جمع آوری بیانات مقام معظم رهبری (حفظه الله) در کتابی تحت عنوان «انسان 250 ساله»، همین باشد. سیرۀ همه امامان معصوم هر یک به مقتضای عصر و شرایطی که در آن زندگی می کرده اند حایز اصول و قواعدی است که مدل هایی را برای ما به ارمغان می آورد و مناسب و متناسب دوره های متفاوت هر عصر و زمانه است. نکته ای که به عنوان یک راز و رمز کمتر به آن توجه می شود این است که این الگوها صرفاً مربوط و منوط به زمانه ای همسان و همانند دورۀ استفاده، یعنی مشابه با عصر همان امام است و بس. یعنی عدم شناسایی کامل و جامع از اوضاع و شرایط روز و یا بکارگیری هر الگو در زمانۀ دیگر منجر به ناکام ماندن اهداف و نتایج، بروز تبعات و ضایعات فراوان و همچنین به هدر رفتن یک استراتژی سودمند و عدم امکان بهرۀ دوباره از آن حداقل در یک گذر زمانی نسبتاً طولانی خواهد شد.

      قطعاً شهادت طلبی از جمله آرمان های تمامی امامان شیعه بوده است و تمامی آنها از جمله امام زمان (عج) نه به مرگ طبیعی ، بلکه  همه با شهادت به لقای خداوند رسیده و می رسند[7]. اما چرا بعد از وجود سیدالشهدا (ع)، هیچکدام به روش و سیرۀ آن بزرگوار (به حسب ظاهر) عمل نکردند و تاریخ شیعه هیچ واقعه ای به مانند واقعۀ عاشورا را در تاریخ ائمۀ بعد از امام حسین (ع) نشان نمی دهد. تاریخ گواه است، امامان شیعه نه تنها به مبارزۀ میدانی با دشمنان خود (خلفای بنی امیه و خصوصاً بنی عباس) نپرداختند، بلکه از زعامت (نه امامت و ولایت) جامعه نیز اجتناب می ورزیدند و صراحتاً تشکیل دولت خود (شیعه) را به زمان ظهور قائم آل محمد (عج) حوالت می دادند.

      قبل از این اینکه به ذکر مشخصه های لیله المبیت بپردازیم لازم است به این نکتۀ مهم اشاره کنیم که این مقاله به هیچ وجه قصد - خدای ناخواسته - کم رنگ کردن و العیاذ بالله ناقص دانستن فرهنگ عاشورایی را ندارد. فرهنگ عاشورا به خاطر برخورداری تؤامان حماسه و تعزیت و پیوند عمیق عاطفی با آحاد مردم، باید به قوت خود باقی بماند و همواره شورآفرین و آرامش بخش دلها باشد. امام حسین سید شهدای عالم است و اوج ایثار و حماسه و غیرت و مظلومیت و اقتدار و ... در وجود نازنین ایشان متحقق گردیده و در مقام اسوه تمامی آزادگان جهان باقی خواهد ماند. اما دلایلی که بر اولویت قرار دادن واقعه لیله المبیت بر واقعۀ عاشورا ؛ و صرفاً بموجب الگو قرار دادن فرهنگ شهادت طلبی مورد نیاز در الگوی جهان شمول اسلامی ایرانی پیشرفت اقامه می کنیم عبارت است از :

1-    حادثۀ کربلا وتمامی اجزای تشکیل دهندۀ آن اعم از امام، مقتدا، جبهۀ خصم، قساوت دشمنان، مشخصات اصحاب امام، کیفیت شهادت و اسارت و ... ، و نیز شرایط تحقق آن یک استثناء ؛ نه در تاریخ شیعه و اسلام، بلکه در تمام گیتی و از ابتدا تا انتهای جهان است[8].

2-    نمونۀ این واقعه نه تنها در طول حیاتِ پر از برکات 250 سالۀ ائمه (علیهم السلام) یک بار اتفاق افتاده است، بلکه اصل حادثه نیز در یک روز (8 ساعت) و شروع تا پایان ظاهری کل حرکت  و نهضت، یک دورۀ چند ماهه از حیات نورانی 57  سالۀ حضرت سید الشهدا (ع) را شامل می شود[9].

3-    به عقیدۀ اغلب محققین و اندیشمندان اسلامی؛ بر اساس فرموده امام حسین (ع)، نهضت و قیام ایشان با هدف اصلاح به دلیل انحراف شدید بوجود آمده در امت وحاکمیت اسلام و فاصله گرفتن از وضعیت مطلوب عصر پیامبر(ص) صورت گرفت و به نظر میرسد بیشتر بُعدی داخلی دارد. حال آنکه ما می خواهیم این حرکت حسینی را نصب العین خود در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت که رویکردی جهانی و رهیافتی توسعه بخش داشته و قصد رسیدن به حیات طیبه را دارد و آن هم نه به عنوان قدرت بالفعل نظامی، بلکه صرفاً به عنوان عامل بالقوه و بازدارنده در مقابل دشمنان (عمدتاً خارجی) بکار ببندیم.

4-    ابتدایی ترین دلیلی که بر الگو قرار دادن نهضت حسینی اقامه می شود، شهادت طلبی به عنوان هدف امام حسین (ع) از قیام علیه یزید است. حال آنکه به هیچ وجه نمی توان صرفاً چنین هدفی را برای ایشان منظور داشت. «نه میتوانیم بگوئیم حضرت قیام کرد برای تشکیل حکومت و نه میتوانیم بگوئیم حضرت برای شهید شدن قیام کرد»(خامنه ای،1390: 172). چنین گمانه زنیهاست که برخی از مستشرقین، نهضت ایشان را با عناوین انتحار، عقده گشایی، حرکت کور سیاسی، شورش بی هدف و ... (احسانی، 1375: 285)، معرفی می کنند و هم اکنون نیز حرکت های مشابه شیعی را به اقدامات تروریستی و خشونت طلب متهم می نمایند.   

5-    اهمیت بالای اربعین در نزد ائمه اطهار (علیهم السلام) و الزام مورخین به تعیین و اثبات اربعین اول (چهل روز بعد از شهادت نه هشتاد روز) و ثواب عظمای زیارت اربعین که حتی آنرا از نشانه های شناسایی و بهتر است بگوئیم، «شناخت» مؤمن دانسته اند ؛ نشان از آن دارد که اربعین نقطۀ عزیمت شیعه از «پارادایم فنا» به «پارادایم بقاء» است (همان: 247). یعنی باید بین دو «فرهنگ عاشورا» و «فرهنگ اربعین» علیرغم همخوانی های فراوانی که با هم دارند، یک نکتۀ افتراق را احساس کرد، و آن اینکه؛ شیعه در یک جا باید همۀ دار و ندار خود را برای ماندن اندیشه  فنا کند (مکتب حسینی) و پس از آن باید در راه بقای این اندیشه و به تعبیر حضرت امام خمینی (ره)  «حفظ نظام» - که آنرا از اوجب واجبات[10] می دانستند -  سر از پای نشناسد (مکتب جعفری).

6-     اهتمام معصومین خصوصاً پس از واقعۀ عاشورا به «تقیّه[11]» رهیافتی جدید است که نشان از بازتافتن از جهاد عملی (به مثابه حرکت امام حسین) و رویکرد دیگری از جهاد و مبارزه، در قالب تقیّه (جهاد نظری) است. نقل است از امام صادق (ع) که فرمودند: «مؤمن مجاهد است و با دشمنان خدا در دولت های باطل و حق می جنگد، در دولت های باطل با تقیّه و در دولت های حق با شمشیر» (صفایی، 1382: 15). بدین لحاظ تقیه را نه «سکون»، بلکه «سکوت» لقب داده اند و ائمه (ع) شیعۀ بدون تقیّه را از خود نمی دانستند. این نکته میرساند که وظیفۀ امام و مأموم در هر زمان و مکان جهاد نیست و جهاد مختص زمان و مکان خاصی است. امروز که جمهوری اسلامی ایران در محاصرۀ دولت های باطل (اعم از اسلامی و غیر اسلامی) قرار گرفته است، به مصداق روایت مذکور، جای تقیّه است یا شمشیر؟ .

7-    به نظر میرسد فرهنگ عاشورا گذشته از کارکرد غالب تسلی بخش برای جامعۀ ایرانی ؛ در قالب یک «نهضت» و با توان بالای دیگرگون کننده، تنها در مقاطع حساس و حیاتی آن هم با طول حیات کوتاه سنخیت دارد. بر این مبنا همچون «انقلاب»، قابل و قادر به تکرار در دفعات مکرر نیست. اگرچه انقلابیون خواستار ادامۀ نهضت خویشند اما جامعه شناسان تبدیل شدن نهضت به «نهاد[12]» را گریزناپذیر می دانند (احسانی، 1375: 294). لذا انقلابیون می کوشند نهادی هم سنخ با نهضت بیابند تا قادر گردد آرمان ها و اهداف نهضت را در عرصه ای طولانی محافظت کند. بدین لحاظ الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت (به عناون یک نهاد) نه بدنبال نمونۀ انقلابی برای فرهنگ شهادت طلبی (شدت زیاد و عمر کم)، بلکه در پی الگویی مستمر، مؤثر و پویاست. به زعم نویسنده، عناصر موجود در لیله المبیت چنین قابلیت و کششی را دارد.

8-    ما هیچ گریزی از فرهنگ عاشورا نداریم. این حقیقت حماسی در افق گیتی برای همیشه نورافشانی می کند و جان های تشنه معرفت را سیراب می نماید. نهضت حسینی پرورش دهندۀ مشتاقان انتظار و سربازان قائم آل محمد (عج) است و باید وجود خود را برای ایفای نقشی بنیادین، در مواقع و مقاطع خطیر و سرنوشت ساز نگه دارد. لذا ارجاع به لیله المبیت ارجاع به اصلی است که خود بوجود آورندۀ فرهنگ عاشورا و سبک زندگی دیگر ائمه است 

      ما قصد بوجود آوردن دولتمرد، مجتهد، استاتید حوزه و  دانشگاه، پزشک، مهندس، کارگر و کارمند، زن و مرد، پیر و جوان و ... شهادت طلب را داریم. شهادت طلبی یعنی موحد بودن؛ مؤمن، متقی، معتمد، منضبط، عاشق، متعهد شدن.  شهادت طلب یعنی کسی که از مرگ هراس ندارد و در پی تحقق آرمان ها و حفظ منافع ملی کشور اسلامی خویش در تمامی عرصه هاست و در این راه مجدّانه می کوشد.

 

ویژگی های خاص لیله المبیت :

     اولین و مهم ترین نکته ای که می تواند حاصل تأمل در این واقعه تاریخی باشد و ما را در فهم مفهوم شهادت طلبی کمک کند، این سؤال است که : «فلسفه عظمت این عمل که به تمجید خداوند در قرآن رسیده و مورد فخر شیعه است در چیست؟ و چرا ما آنرا مبنا و سرآغاز عمل شهادت طلبانه در اسلام می دانیم؟» ، در صورتی که کشته شدن حضرت علی (ع) در این واقعه به حسب احتمال بوده و بصورت قطعی منجر به شهادت ایشان  نشده است .

       حدیثی مشهور و متواتر از حضرت رسول (ص) هست که فرموده اند : «اِنّمَا الاَعمالُ بِالنّیات و اِنّما لِکُلِ امرء ما نوی»[13] ، یعنی : «بدرستی که اعمال (انسان) به نیت ها بستگی دارد و بدرستی که برای هر شخص، آن چیزی است که قصد نموده است». بر این مبنا ، چون قصد کفار و مشرکین، کشتن حضرت رسول (ص) بوده و نیت حضرت علی (ع) نیز کشته شدن بجای پیامبر بوده است، لذا این عمل را شهادت گونه می دانیم و قطعاً ثواب شهادت بر آن مترتب است، چنانچه آیه قرآن هم ، با بکار بردن جمله «فروختن جان خویش برای رضای خدا» به شهادت گونه بودن عمل، گواهی داده است. کما اینکه پیامبر خود را «انا ابن الذبیحین» یعنی «من فرزند دو کشته شده در راه خدا هستم» معرفی می کرد و منظور ایشان حضرت اسماعیل و حضرت عبدالله (پدرشان) بود. در حالی که تاریخ گویای آن است که هیچکدام قربانی نشدند و خداوند قربان شدن فرزندان حضرت ابراهیم (ع) و حضرت عبدالمطلب (ع) را به ازای قربان کردن گوسفند و شتر پذیرفت.

       نکته بعدی در رابطه با لیله المبیت، به خلوص امیر المومنین (ع) و شایستگی ایشان و نیز نوع عمل (فداکاری در راه خدا و رسول) بر می گردد. قوانین الهی دو بُعدی است، یعنی هم به حسن عمل کار دارد و هم به حسن فاعل و تکامل معنوی وی (مطهری 1361: 326). یعنی هر اندازه میزان خلوص، معرفت، تقوا، ایمان فرد و نیز سختی، ارزش و اهمیت عمل بالاتر باشد، ثواب آن نزد خداوند بیشتر است. بر همین مبنا، فرد شهادت طلب نه به خاطر رزمنده بودن و جان بر کف بودنش اهمیت دارد، بلکه بیشتر به این خاطر که مجموعۀ وسیعی از مقدمات و شرایط را فراهم آورده و خصایص ویژه[14] ای را در خود جمع کرده که مرضی رضای حق تعالی واقع شده و به مقام والای شهادت نائل آمده است. سید حمیدرضا برقعی در وصف واقعه لیله المبت می سراید:

شب همان شب که جهانی نگران بود آن شب / صحبت از جان پیمبر به میان بود آن شب

در شب فتنه شب فتنه شب خنجرها / باز هم چاره علی بود نه آن دیگرها

مرد مردی که کمر بسته به پیکار دگر / بی زره آمده در معرکه یک بار دگر

تا خود صبح خطر دور و برش می‌رقصید / تیغ عریان شده بالای سرش می‌رقصید

مرد آن است که تا لحظه آخر مانده / در شب خوف و خطر جای پیمبر مانده

گر چه باران به سبو بود و نفهمید کسی / و محمد خود او بود و نفهمید کسی

       البته نکات دیگری نیز در این باب به ذهن می رسد که بعضاً مختص حضرت امیر (ع) است و غیر قابل تکرار، برخی از آن قابل تقلید و الگوگیری است و باید همواره مد نظر شهادت طلبان باشد. اما مزایا و ویژگی های ناب لیله المبیت که ما آنرا نسبت به واقعۀ عاشورا بدلیل تناسب بیشتر با الگوی پیشرفت مورد نظر پیشنهاد می کنیم در چیست؟ به جهت اختصار در نتیجه گیری، پس از بیان مشخصات ویژۀ لیله المبیت، در انتهای هر موردی که امکان کسب معرفتی برای شهادت طلبان میرفته و یا مزیت و بهره ای را  می توانسته به الگوی پیشرفت مورد نظر ما بدهد ، تحت عنوان « فایده » بیان می کنیم :

 1)  درست است به ظاهر خطری متوجه حضرت علی (ع) نشد، اما مسلماً جان حضرت رسول (ص) از خطر مصون ماند. حضرت علی (ع) در اشعاری این عمل را از افتخارات خود معرفی می کند و می فرماید: «من با جان خود، بهترین کسی را که بر روی زمین قدم گذارده و ... حفظ کردم» (سبحانی 1345: 355).

فایده : فرد شهادت طلب علیرغم حسابگری، منطق، تجزیه و تحلیل و ... نباید فقط در پی انجام مأموریتی با سرانجام موفق و یا مشخص باشد و به حصول نتیجۀ آنی و ملموس بیندیشد، چه بسا اعمالی به ظاهر کوچک و نافرجام که نتایج و دستاوردهای بزرگی در بر دارد. از همین معنا، حضرت اباعبدالله (ع)  - و به تبع ایشان، حضرت امام خمینی (ره) - ، مفهومِ ماندگار «مأمور بودن به تکلیف» (نه نتیجۀ آنی) را استخراج و به آن عمل کردند. البته این بدان معنا نیست که ادای تکلیف، باعث سلب مسئولیت از آثار عمل گردد. امام نهایت عقلانیت و محاسبه گری را در اقدام ملاحظه می نمود و حصول نتایج در بلند مدت را مد نظر داشت. اگر چنین نبود این همه شعاع و برکات و ماندگاری از یک حرکت کوچک نظامی چند ساعتۀ  امام حسین (ع) در دامنۀ تاریخ به جای نمی ماند. لذا نباید بین «تکلیف» و «نتیجه» تقابل ایجاد کرد. تکلیف ناظر بر نتیجه است. و مکلف  به تصمیم ثمر بخش می اندیشد.(احسانی، 1357: 287)

 2)  به غیر از علی (ع) هیچکس داوطلب این کار نبود و هیچکس برای انجام این کار توسط خدا و رسول او انتخاب نشد. بکار بردن کلمه تبعیض«مِن» (بعضی) در ابتدای آیه، میرساند که تنها برخی از مؤمنین چنین افکار نورانی را در ذهن دارند و بعضی از آنها لیاقت انجام چنین اعمالی را پیدا می کنند و تنها اندکی از ایشان به اندازه ای از خلوص می رسند که اعمالشان شامل رضایت تام حق تعالی گردیده و مشمول ماندگاری ابدی گردد.

 فایده : شهادت طلب باید توان و قدرت روحی و جسمی انجام بزرگترین عملیات ها را در خود بوجود آورد و همواره آمادۀ مخاطره آمیزترین آنها باشد.

 3)  بجز وظیفه خطیر خوابیدن بجای حضرت رسول (ص)، ایشان همچنین متضمن رد امانات مردم مکه که نزد پیامبر (به عنوان امین مکه) باقی مانده بود نیز شدند[15]، زیرا هیچکس به اندازه حضرت علی (ع) نزد پیامبر امین نبود. به لحاظ همین مشخصه (امین بودن)، اطلاق مقام «وصی» صرفاً در خصوص ایشان بکار می رود و حتی علمای اهل تسنن از بکار بردن این لقب برای دیگر خلفا اجتناب ورزیده اند.

 فایده: فراز فوق گویای این واقعیت است که هیچ عمل بزرگی حتی «هجرت» و «لیله المبیت»، که رضایت محض خدا ، رسول (ص) و جانشین پیامبر (ع) را در بردارد نیز نمی تواند بهانه و دلیلی بر تضییع حق الناس و گریز از ادای دین و حقوق مردم شود.

 4)  عمل در زمانی صورت گرفت که پیامبر (ص) به حسب ظاهر تشکیل حکومت نداده و فاقد منصب حکومتی بودند و (العیاذ بلله) شائبۀ کسب منفعت دنیوی (بر خلاف برخی دیگر از صحابی) بر طرف می گردد. از سوی دیگر هنوز زمینۀ معرفی شیعه و تشیّع بوجود نیامده بود و نگاه ما به این واقعه فاقد عِرق و تعلق مذهبی است.  

فایده: انگیزه و هدف اصلی شهادت طلب باید جلب رضایت حق تعالی باشد و کوچکترین چشمداشتی به دنیا و مناصب مادی نداشته باشد.

 5)  انس و الفت فوق العاده علی (ع) به رسول خدا (ص) طوری بود که نمی توانست آنی از پیغمبر دور بشود (شیرازی،1391: 298) . پس به مصداق حدیث پیامبر (ص) که فرموده اند : «افضل الاعمال احمزها»[16] (نیکوترین کارها سخترین آنهاست)، سختی مفارقت و دوری از پیامبر (برای یک شب و یا برای همیشه) نیز بر فضلیت این عمل می افزاید. شاید شهرت این واقعه به لیله المبیت حاوی این سرّ است که عرب «بیتوته» را در موقعی بکار می برد که ماندن در محلی بدون خواب و استراحت باشد !.

فایده : تفکر در این خصوص که دغدغۀ اصلی حضرت امیر (ع) در آن شب چه بود؟ (سالم ماندن جان پیامبر، سر انجام رسالت حضرت رسول، رضایت خدا و پیغمبر، ادای دِین مردم، انجام صحیح مأموریت و... ) سر فصلی خواهد شد که باید حتی المقدور و در حد توان، همّ و دغدغه شهادت طلب گردد.

 6)  همچنانکه جانفشانی امام علی (ع) ارزشمند و ستودنی است، باقی ماندن حضرت رسول (ص) به همراه خانواده و شخص صدیقه طاهره (س) در مکه - با وجود دشمنان زیاد - و دستور به عزیمت اصحاب (قبل از ایشان) به مدینه نیز نشان از جانفشانی ایشان دارد. گویی حضرت علی (ع) از شهادت طلبی حضرت رسول (ص) درس گرفته و به تقلید از ایشان مبادرت به این عمل ورزیده است.

فایده : شهادت طلبی باید مد نظر امام و مأموم هر دو باشد (همانگونه که در کربلا صورت گرفت). همچنین ولایت مداری حضرت علی (ع) موضوع دیگری است که مقدم بر شهادت طلبی ایشان باید سرلوحه شهادت طلبان قرار گیرد.

 7)  در نگاهی عرفانی می توان دریافت که پیامبر (ص)، برای بار دوم از جان خود که نفس امیرالمومنین (ع) بود گذشت کرد و گویی نه علی (ع) را ؛ بلکه خود را در رختخواب مرگ باقی گذاشت. لذا می توان گفت، لیله المبیت ابتدا، نشان از جانفشانی حضرت رسول (ص) و سپس حضرت علی (ع) دارد و براستی تفسیر آیه مباهله (61 سوره آل عمران) مبنی بر این واقعیت است که حضرت علی (ع) نفس پیامبر (ص) می باشد و هیچ دوئی در کار نیست. امیرالمؤمنین (ع) نیز نه اینکه از جان خود گذشت، بلکه خود را در وجود حضرت رسول (ص) فنا کرد و جانی دو باره گرفت و مصداق این بیت شعر شد :

       «من کی ام؟ لیلی و لیلی کیست؟ من               هر دو یک روحیم اندر دو بدن»[17].

فایده : بر این مبنا نه تنها شهادت طلب باید آماده گذشتن از جان خود بلکه باید پذیرای سخت تر از آن نیز باشد. هرچه فرد شهادت طلب از خلوص و پاکی  و صفای باطن برخوردار باشد، به همان اندازه نسبت به خدا و بندگان او عشق می ورزد. در این صورت در نظر وی، همۀ مردم همچون خانواده و دوستانش ارزشمندند و محبت به ایشان مانع از وارد آمدن کوچکترین صدمه و ناراحتی به آنها می شود. وی حتی خود را نیز بنده و مخلوق خدا می بیند و راضی نیست خراشی به بدن عنصری خود بزند. همین خصوصیت کافی است که جهان و جهانیان از وجود و فعالیت شهادت طلبان احساس امنیت کنند.

 8)  استمرار یک اندیشه و عمل بر فضیلت آن می افزاید.[18] صحنه های مکرر دیگری در تاریخ اسلام، حاکی از جان فشانی حضرت علی (ع) به جهت حفظ جان حضرت رسول (ص) است. نمونه بارز آن در جنگ احد بود که شایعه مرگ پیامبر (ص) منتشر شد و باعث تقویت روحیه کفار و تضعیف روحیه مسلمین گردید و حتی تعدادی از مسلمانان فرار کردند و قرآن در آیه 144 سوره آل عمران به این واقعه شهادت می دهد[19]. در آن لحظات سخت و مرگبار، حضرت امیر (ع) میدان داری چند تن از خواص صحابی را برای محافظت جان پیامبر به عهده گرفت و زخم های زیادی نیز بر بدن ایشان وارد آمد. نبرد پیروزمندانه امیرالمومنین (ع) در مقابل پهلوان نامی عرب «عمر بن عبدود» در جنگ احزاب (خندق)، آنگاه که کسی را در جمع صحابی، یارای مبارزه با او را نداشت، فرازی دیگر از جانفشانی ایشان در راه اعتلای دین مبین اسلام و حفاظت از جان رسول خدا دارد[20]. لذا آنچه به عظمت کار حضرت امیر (ع) می افزاید، تداوم این عمل تا پایان عمر شریف ایشان است که با جملۀ «فُزتُ وَ رَبَّ الکَعبه» به کمال رسید. لذا علمای ربانی، این جمله را، گواهی ایشان بر رستگاری خویش در طول حیات شریف می دانند و تفسیر «قسم به خدای کعبه که رستگار بودم» را بر ترجمه رایج «رستگار شدم ! » ترجیح می دهند. گذشته از ابعاد نظامی قید شده، ما وجود و مجاهدۀ ایشان را تا سرحدّ جان دادن در عرصه های مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، علمی، اقتصادی، فقهی، قضایی و... می بینیم و یک وجود جامع الجمع و کامل است. حضرت علی (ع) اَبُ الائمه است و صاحب تمامی فضایل و خصائلی است که در دیگر امامان وجود دارد.

 فایده : شهادت طلب نه تنها در انجام یک مأموریت باید تا سر انجام موفقیت بکوشد، بلکه باید این آمادگی را برای انجام مأموریت های متعدد و شرکت در عرصه های مختلف مورد انتظار نظام را داشته باشد.

 9)  عظمت کار امیرالمؤمنین (ع) برای ارباب معرفت آنگاه هویدا می شود که پیامبر (ص) - قبل از هجرت - علی (ع) را برادر، وصی و جانشین خود قرار داده بود[21]. لذا به یقین، پیامبر (ص) هیچ کفوی برای خود جز علی (ع) نداشت، چنانچه برای باقی نهادن نسل طاهرین خود و سلسله امامت، هیچ کفوی برای همسری حضرت فاطمه (س) جز امیرالمؤمنین (ع) نبود. لذا اعتقاد بر استمرار ولایت کلیّه الهیّه در ولایت محمدیه (شمسیّه)  و سپس ولایت علویه (قمریّه) (صالحپور 1385: 56) نیز حکایت از فرازی دیگر بر عظمت شهودی لیله المبیت دارد. به عبارتی روشنتر؛ خداوند در آیات مربوط به واقعه غدیر، کمال دین و اتمام حجت و ابلاغ رسالت را در معرفی امیر المؤمنین (ع) به عنوان جانشینی پیامبر می داند. لذا می توان نتیجه گرفت که بقای رسالت، امامت و ولایت، با عمل شهادت طلبانه ایشان در لیله المبیت محقَق و در دیگر ائمه به ودیعت نهاده شد.

10)  مطلب مهم دیگر این است که عمل شهادت طلبانه برای خود و یا برای دیگران، باید منجر به حیات و زندگی گردد، نه مرگ و نیستی. علی (ع) به انگیزه سلامت جان پیامبر (ص) که «سلامت همه آفاق از سلامت اوست»، (به حسب ظاهر) دست از جان خود شست در حالی که به یقین می دانست در صورت شهادت نیز، حیاتی جاودانی می یابد.

فایده : شاید همین ویژگی به خوبی می تواند مبنایی برای وجه تمایز قرار دادن «عملیات های استشهادی» با «عملیات های انتحاری» باشد.

 

      آنچه بصورت مختصر و در قالب تنها 10 بند نمونه، از آثار و برکات و تعالیم جانفشانی حضرت امیرالمؤمنین (ع) در لیله المبیت بیان شد، حامل مطالب و موضوعات پند آموزی است که می تواند جهت متابعت و الگو برداری شهادت طلبان بکار آید. ما بصورت موجز، کلید واژه های ذیل را ، به ترتیب (ده بند مذکور) استخراج نمودیم. مفاهیم ذیل باید از جمله ویژگی ها و خصوصیات شهادت طلبان قرار گیرد :

1- بصیرت 2- لیاقت 3- امانت 4- صداقت 5- محبت 6- ولایت 7- سنخیت 8- مداومت 9- دیانت 10- سعادت.

 

پیشنهادت و راه کارها

1-       تربیت شهادت طلب، پرورش رزمندۀ جان بر کف نیست. شهادت طلبی مجموعه ای از تمامی خوبیهاست. لذا باید تمامی دستگاه های اجرایی، تقنینی و قضایی کشور ساختار و بسترهای لازم را فراهم سازند. ما در پی تربیت خانوادۀ شهادت طلب هستیم. ما قصد بوجود آوردن مجتهد، استادید حوزه و  دانشگاه، پزشک، مهندس، کارگر و کارمند، زن و مرد، پیر و جوان و ... شهادت طلب هستیم. شهادت طلبی یعنی موحد بودن؛ مؤمن، متقی، معتمد، منضبط، عاشق، متعهد شدن.  شهادت طلب کسی که از مرگ هراس ندارد و در پی تحقق آرمان ها و حفظ منافع ملی کشور خویش است.

2-    توجه به موضوع شهادت طلبی (فارغ از نگاه عوامانه) بمنظور ایجاد ساختارهای مناسب و متناسب با موضوع در ابعاد مختلف سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، حقوقی، آموزشی، اقتصادی و نظامی.

3-    طرح موضوع ویژه  و درخواست مقالاتی در خصوص شهادت طلبی و ابعاد مختلف آن (از جمله بازدارندگی) در محورهای کنفرانس.

4-    اختصاص موضوعاتی تحقیقی و پژوهشی ویژه شهادت طلبی در حد پایان نامه های کارشناسی  ارشد و رساله های دکترا در تمامی رشته های مربوطه.


 

جمع بندي و نتيجه گيري:

       در فرهنگ اسلامی – شیعی ، یکی از مفاهیم بلند و آرمانی که از قداست و عظمت خاصی برخوردار است مفهوم شهادت و شهادت طلبی است. شهادت طلبی باید به عنوان یک ویژگی والای فردی، در خانواده و سپس اجتماع تسری یافته و توسط دولت نهادینه شود. مردم نیز باید خود را ملزم به حفاظت از آن و انتقال به نسل های بعد بدانند تا به یک فرهنگ تبدیل می شود. آنگاه است که می توان از آن در قالب سرمایۀ اجتماعی یاد کرد. فرهنگ شهادت طلبی نباید بصورت یک حرکت انقلابی و در مواقع و مقاطع حساس و حیاتی (به تقلید از حماسۀ عاشورا) معرفی شود. بلکه به مثابه اقدام امیرالمؤمنین در واقعۀ لیله المبیت به یک سمبل فردی و خودجوش و مرتبط با ولایت و متضمن تمامی شرایط ویژه، از جمله: بصیرت، صداقت،  محبت، مداومت و .. باشد. به قسمی که هر فرد که خود را وابسته به نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران و در سیطرۀ الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت می بیند، در صلح و جنگ، آسایش و بحران، فقر و غنا، ضعف و توان، پیشرفت و عقب ماندگی، ابتدا و انتها، وخلاصه در همه جا خود را فدایی آرمان های بلند نظام بداند، بماند و بنماید. در این صورت، حایز توان بکارگیری، تحت مفهوم «عامل دفاعی بازدارنده» شده است.

       موانع متعدد قانونی، اخلاقی و شرعی برخورداری از سلاح هسته ای به عنوان یک عامل بازدارنده و وجود بالقوۀ تهدید بکارگیری توسط دارندگان(دشمنان نظام اسلامی) آن، لزوم یک عنصر جایگزین را اجتناب ناپذیر می سازد. به زعم نویسنده و بر اساس مباحث انجام شده، شهادت طلبی منوط به اینکه فاقد عنصر محرک اذهان و افکار عمومی باشد، جایگزین مناسبی است. به عبارت دیگر، فرهنگ شهادت طلبی به موجب مزایای مقوّم و وحدت بخش می تواند نقش مؤثری در تقویت بنیه دفاعی بازدارنده داشته باشد. همچنین، لیله المبیت، شهادت طلبی را به عنوان یک شاخصه قوی و با دوام و مرتبط با مصالح فرد تا اجتماع و متصل با رهبری مطرح می کند و بجز ایفای نقش در مواقع بحرانی (چون جنگ تحمیلی) قادر است در عرصه های مختلف و متفاوت نظام اسلامی سودمند عمل کند.

 

فهرست منابع

الف) کتب فارسی

  1. احسانی، زهرا. (1375). اندیشه عاشورا ؛ مجموعۀ مصاحبه ها، دفتر دوم. تهران: موسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی  
  2. اسکندری، مجتبی و دیگران. (1392). مدیریت دفاعی بر اساس ارزش های دوران دفاع مقدس. تهران: بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس و پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس
  3. بلقزیز، عبدالاله. (1389). حزب الله از آزادسازی تا بازدارندگی. ترجمه علی شمس. تهران: موسسه مطالعات اندیشه سازان نور
  4. بیرو، آلن. (1366). فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه باقر ساروخانی. تهران : انتشارات کیهان
  5. بیلیس، جان و دیگران. (1388). استراتژی معاصر نظریات و خط مشی ها. ترجمه هوشمند میرفخرایی. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی
  6. پیری، هادی مراد و دیگران. (1392). آشنایی با علوم و معارف دفاع مقدس. تهران: انتشارات سمت
  7. خامنه ای، سیدعلی. (1362). حکومت در اسلام. جلد دوم. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی
  8. خامنه ای، سیدعلی. (1390). انسان 250 ساله. تهران: انتشارات موسسه ایمان جهادی
  9. ذبیح، علیرضا. (1387). عرفان سرخ: تأثیر فرهنگ شهادت طلبی در حفظ ارزشهای دینی. قم: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما. چاپ دوم
  10. رفیع پور، فرامرز. (1380). توسعه و تضاد. تهران: شرکت سهامی انتشار
  11. سبحانی، جعفر. (1345). فروغ ابدیت. جلد اول. قم: مر کز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه
  12. شاعری، محمدحسین. (1381). جامعه شناسی شهادت طلبی و انگیزه های شهیدان. تهران: نشر شاهد
  13. شعاری نژاد، علی اکبر. (1378). روانشناسی عمومی. تهران: نشر دوران
  14. شعبانی، رضا. (1394). مبانی تاریخ اجتماعی ایران. تهران : نشر قومس
  15. شیرازی، سلطان الواعظین. (1391). شب های پیشاور. قم: نشر دیوان
  16. صالحپور، قدرت الله. (1385). خورشید امامت و ولایت. قم: انتشارات سلمان آزاده
  17. فهیمی، سیدمهدی. (1368). فرهنگ جبهه. تهران: انتشارات حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی
  18. کریمی، سعید. (1382). رسانه ها و راه های تقویت مشارکت مردم در صحنه های سیاسی و اجتماعی. قم: انتشارات دفتر تبلیعات اسلامی
  19. کریمی، مصطفی. (1394). گفتمان شهادت؛ بررسی مفهوم شهادت با رویکرد تحلیل گفتمان. تهران: نشر مرز و بوم
  20. مصباح یزدی، محمدتقی. (1391). بهترین ها و بدترین ها از دیدگاه نهج البلاغه. قم: انتشارات موسسه آموزشی و پرورشی امام خمینی (ره)
  21. مطهری، مرتضی. (1361). عدل الهی. تهران: انتشارات صدرا، چاپ دوم
  22. مطهری، مرتضی. (1362). آینده انقلاب اسلامی ایران. تهران: انتشارات صدرا. چاپ بیست هشتم
  23. مطهری، مرتضی. (1385). خدمات متقابل اسلام و ایران. تهران: انتشارات صدرا. چاپ سی و دوم
  24. مطهری، مرتضی. (1389). حماسه حسینی جلد1.  تهران: انتشارات صدرا. چاپ شصت و هفتم
  25. منصوری لاریجانی، اسماعیل. (1387). آشنایی با دفاع مقدس. تهران: بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس
  26. والتز، رابرت. (1363). دام سلاح هسته ای و راهی برای گریز از آن. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی

 

ب) کتب انگلیسی:

 

  1. Williams, Raymond. 1976. "Keywords" New York. Oxford University Press.

 

  1. Kroeber, A. L. and Kluckhohn, Clyde. 1952. " Culture: A Critical Review of Concepts and Definitions." Cambridge, MA. Peabody Museum.

 

ج) مقاله در مجلات

  1. ادیبی سده، مهدی. (1382). ارزش های دفاع مقدس: بسترها و موانع بالندگی. ماهنامه نگین ایران. شماره 6
  2. حسینی، مختار. (1383). جنگ ایران و عراق: بررسی تأثیر جنگ بر استراتژی دفاعی – نظامی ایران. ماهنامه نگین. شماره 8 . صص 23-41
  3. قربانی، قدرت الله. (1381). مبانی رفتار دفاعی ایران در جنگ 8 ساله. ماهنامه نگین، شماره 2 
  4. مختاری، مجید. (1381). جنگ هشت ساله: تجلی اراده جمعی ملت ایران. ماهنامه نگین ایران، شماره 1
  5. مختاری، مجید. (1382). سرمایه های اجتماعی، جنگ هشت ساله و تثبیت نظام. ماهنامه نگین ایران. ش 4 
  6. نبوی، سیدعبدالامیر. (1381). نگاهی به آثار اجتماعی جنگ. ماهنامه نگین ایران. شماره 2
  7. نبوی، سیدعبدالامیر. (1382). الگو سازی در دوران جنگ. ماهنامه نگین ایران. شماره 5  

 



[2] . جنگ انقلابی: انواع ویژه ای از تحرکات انقلابی است که به شکل یک مبارزۀ طولانی که در آن تاکتیک های نامنظم نظامی با عملیات روانی و سیاسی ترکیب می شوند تا نظام ایدئولوژیک یا ساختار سیاسی جدیدی بوجود آورند. (ر.ک «استراتژی معاصر»، جان بیلیس، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی – 1388 ، ص 184)

[3] . Clausewitz

[4] . « (به خاطر بیاور) هنگامی را که کافران نقشه می کشیدند که تو را به زندان بیفکنند یا به قتل برسانند و یا (از مکه) خارج سازند. آنها چاره می اندیشیدند و خداوند هم تدبیر می کرد؛ و خدا بهترین چاره جویان و تدبیر کنندگان است».

[5] . «بعضی از مردم جان خود را به خاطر خشنودی خدا می فروشند؛ و خداوند نسبت به بندگان مهربان است».

[6] . در صفحه 298 کتاب «شب های پیشاور» اثر سلطان الواعظین شیرازی، اسامی بیش از 20 نفر از کبار علمای اهل تسنن که این منقبت (لیله المبیت) را در کتب خود آورده اند، اشاره شده است.

[7] . رسول خدا(صلی الله علیه واله)  فرمودند: «ما من نبيٍّ أو وصيٍّ إلا شهیدٌ» ایشان در روایت دیگری فرمود: «ما منا إلا مسمومٌ أو مقتول» «هیچ یک از ما نیست مگر این که یا مسموم یا کشته می شود». بحارالانوار، علامه مجلسی، ج 45، ص 1

[8]. بدرستیکه بزرگ است سوکت و سترگ و عظیم  است مصیبت تو بر ما  و بر همۀ مسلمانان و بزرگ و سترگ است مصیبت تو در آسمانها بر همۀ اهل آسمان(زیارت عاشورا).

[9] . این مطلب منافاتی با روایت مشهور «کُلّ یومٍ عاشورا و کل ارضٍ کربلا» ندارد، اگر هر روز را روز امتحان و هر مکان را صحنۀ امتحان بدانیم و اگر هر زمان را نقطۀ تقابل خیر و شرّ و مهمتر از همه، اگر عاشورا و کربلا را در هر عصر از دیدگاه «ولی زمان» بشناسیم و به امر او عمل کنیم. «پس به هر دوری ولیّی قایم است *تا قیامت آزمایش دایم است ** مهدی و هادی وی است ای راه جو* هم نهان و هم نشسته پیش رو» (مولوی). 

[10] . صحیفۀ امام، جلد سوم، ص 415

[11] . تقیّه در لغت به معنای محافظت از خویش است و در اصلاح ، کتمان حق و پنهان نمودن اعتقاد و مخفی کردن مخالفت می باشد و آشکار ننمودن آنجه برای دین و دنیای فرد ضرر دارد.

[12] . ساخت های پابرجا شدۀ رفتارکه شامل یک مفهوم و یک ساخت است.

[13] . مجلسی، محمدباقر «بحار الانوار» بیروت: چاپ موسسه الوفاء ، جلد 67 ، ص 211

[14] . توحید، اخلاص، تقوا، توکل و توسل، کسب روزی حلال، دل کندن از دنیا، عشق به خدا و خلق، رعایت حقوق اجتماعی و ...  . شهادت طلب یعنی موحد، مؤمن، متقی، معتمد، منضبط، عاشق، متعهد و ... (ر.ک مجتبی اسکندری. (1392) ، مدیریت دفاعی بر اساس ارزش های دوران دفاع مقدس. از صفحه 75 تا 272)

[15] . بر خلاف شائبه معاندان (از جمله ابن تیمیه) که مدعی اند ، به لحاظ اینکه پیامبر (ص) ایشان را مأمور رد امانت قرار داد لذا تلویحاً می دانست که از این واقعه جان سالم بدر می برد و لذا فضلیتی بر ایشان نیست!! . اولاً این مسئولیت چند روز بعد از لیله المبیت و در غار ثور به حضرت علی(ع)  واگذار گردید و در ثانی در صورتیکه حضرت رسول (ص) به صراحت و یا به کنایه خبر از بی خطر بودن را نیز داده باشند، فضیلت بزرگتری بر امیرالمؤمنین (ع) مترتب است و آن ایمان سرشار و اعتقاد عمیق به سخنان رسول خداست.

[16] . مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، جلد 67، ص 237

[17] . مثنوی معنوی مولوی، دفتر پنجم، بخش 79 (بیان اتحاد عاشق و معشوق)

[18] . قال الباقر (ع) : «اَحبُ  الاعمال الی الله عزّ و جلّ،  ما داوَمَ علیه العبد و اِن قَلّ » بدرستیکه با ارزش ترین کارها نزد خداوند عملی است که دائمی باشد اگرچه کم (به ظاهر کوچک) باشد (ر.ک) http://ahlolbait.com     - http://www.hadithlib.com

[19] . «و محمد (ص) جز فرستاد های که پیش از او [هم] پیامبرانی [آمدند و ] گذشتند نیست، آیا اگر او بمیرد یا کشته شود از عقیده خود بر می گردید؟ و هر کس از عقیده خود بازگردد هرگز زیانی به خدا نمی رساند و بزودی خداوند سپاسگزاران را پاداش میدهد».

[20] . پیامبر اکرم در مقام مبارزه حضرت علی (ع) در مقابل عمربن عبدود فرموده اند : «ضربت علی در روز [جنگ] خندق افضل است از عبادت جن و انس تا روز قیامت» .

[21] . (رک) به شرح  «حدیث الدار یا یوم الانذار» و «حدیث منزلت».

تماس با ما

فامیل شما:
ایمیل شما:
اخبار کلاس درس

قابل توجه دانشجویان درس دفاع مقدس (استاد سبزواری)

در روز سه شنبه 31 اردیبهشت ماه جلسه روایت گری بمناسبت بزرگداشت فتح خرمشهر از ساعت 10 تا 12 در سالن شهید چمران ساختمان تحصیلات تکمیلی (طبقه همکف) برگزار می گردد. حضور دانشجویان درس دفاع مقدس در این جلسه امتیاز ویژه دارد. از نمایندگان کلاس ها خواهشمند است حتما شرکت نمایند.

موضوعات پژوهش سرا :

منوی کتابخانه تخصصی دفاع مقدس : لیست کتب موجود، اهداف راه اندازی کتابخانه، نمایی از روی جلد کتب، معرفی کتاب های جدید

منوی پیرامون دفاع مقدس : آثار رسیده (خاطرات رزمندگان شهرضا، دل نوشته ها، اشعار ناب)، دستاوردهای انقلاب و جنگ، اولین های دفاع مقدس، سوال و جواب، خاطرات شیرین جنگ، مقالات

منوی درس آشنایی با علوم و معارف دفاع مقدس : سلفی با قبور شهدا، موضوعات تحقیق و کنفرانس، طرح درس، نمونه سوالات پایان ترم، آثار دانشجویان، نظرخواهی دانشجویی، گزارش روایت گری و زیارت مزار شهدا و آسایشگاه معلولین


اطلاعات مفید

جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بمدت 2888 روز - 412 هفته - 95 ماه و حدود 8 سال (31 روز کم) طول کشیده است. این جنگ در تاریخ 59/6/31 شروع و در 67/5/29 به اتمام رسیده است.

آیا می دانید که در هر ترم ، تنها در 82 واحد از مراکز عالی دانشگاهی استان اصفهان ، بیش از 10 هزار دانشجو درس 2 واحدی آشنایی با علوم و معارف دفاع مقدس را می گذرانند؟

 آیا می دانید که ایران با عراق 1608 کیلومتر مرز مشترک دارد که از این رقم، 422.5 کیلومتر مرز رودخانه ای و آبی است و اروندرود تنها 91.8 کیلومتر آنرا تشکیل می دهد؟ 

آیا می دانید که ایران بعد از روسیه و چین، با داشتن 15 کشور همسایه (مرز خشکی 7 و مرز آبی 8) دارای سومین رتبه در سطح جهان است؟ (این در حالی است که روسیه و چین از لحاظ وسعت، اولین و چهارمین کشور پهناور جهان ، اما ایران در رتبه ی هجدهم قرار دارد).

کلیه حقوق این سایت متعلق به دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرضا می باشد